In het weekblad Knack verscheen een artikel van onderzoeksjournalist Jan Lippens over het verloop van de prijsvraag voor het nieuwe Museum van Hedendaagse Kunst in Antwerpen (M HKA). Voor dit nieuwe museum werd in 2019 een open oproep georganiseerd waarvoor 87 bureaus zich meldden, inclusief alle grote namen uit de Belgische en Europese architectuur. Uit deze lijst zijn vervolgens vijf bureaus geselecteerd voor de volgende ronde. Van deze vijf trok later een van de kandidaten zich terug.
Keuze tussen SANAA en 51N4E - Caruso St John
Uit Lippens onderzoek blijkt dat de discussie in de jury zich toespitste op een keuze tussen SANAA en de combinatie van 51N4E met Caruso St John. Over hoe de besluitvorming verliep, lopen de meningen uiteen. Volgens een anonieme bron kwam de Belgisch-Engelse combinatie als beste uit de bus en eindigde SANAA op de derde plek, maar zou M HKA-directeur en jurylid Bart De Baere alles op alles hebben gezet om het ontwerp van SANAA door te drukken.
Betere projecten
Scheidend Vlaams Bouwmeester Leo Van Broeck geeft een andere lezing. Volgens hem was er geen best scorende kandidaat en was de jury sterk verdeeld over de twee “betere projecten” van SANAA en 51N4E met Caruso St John. Volgens eigen zeggen deed hij het voorstel een nieuwe bijeenkomst te beleggen om de vier kandidaten de kans te geven hun eigen ontwerp aan te passen. Ongewild gaf hij met deze voorgestelde procedure wijziging de doodsteek aan de prijsvraag.
Transitie naar TVHK
Het is een in alle opzichten ontluisterende procedure. Helemaal toen halverwege het proces een nieuw document opdook waarin de transitie van het M HKA naar een Toekomstig Vlaams Museum voor Hedendaagse Kunst (TVHK) werd voorgesteld. Ofschoon dit document grote impact heeft voor het museum en het nieuwe project, was het noch bij de jury, noch bij de deelnemers bekend.
Gewenst icoongebouw
In de Belgische pers wordt sterk gespeculeerd over de voorkeur voor SANAA. Zo zou Sejima’s project voor de opdrachtgever het meest prestigieuze gebouw opleveren en voor de stad na Hadid’s Havengebouw het gewenste volgende icoongebouw, de ziekte van deze tijd.
Nieuwe bouwgolf
Maar ook de promotoren zouden met SANAA’s plan het beste worden bediend. In dat scenario vormt de bouw van Sanaa’s plan dat zich niet aan de voorgeschreven bouwhoogte houdt, het startschot voor een nieuwe bouwgolf langs de kades. Bij gebrek aan openheid -de vier plannen zijn niet openbaar gemaakt- vallen deze beweringen helaas niet te staven.
Medewerkend architect
Geestig is overigens wel, dat SANAA op eigen titel meedeed aan deze open oproep, maar dat bij de presentatie van hun ontwerp het Belgisch bureau Jaspers, Eyers & Partners (J&E) als medewerkend architect bleek te zijn toegevoegd.
Baumschlager Eberle
Volgens architectuurcriticus Marc Dubois hanteert dit bureau deze uitgekiende strategie vaker om projecten binnen te halen. De prijsvraag voor het hoofdkantoor van BNP Paribas Foris in Brussel werd gewonnen door Baumschlager Eberle, maar ook hier dook in de vervolgfase J&E op. Op het bouwbord staat dit bureau nu vermeld als conceptarchitect, terwijl in de prijsvraag hun naam nog ontbrak.
Inzet open oproep
Duidelijk is dat deze gang van zaken architectuurwedstrijden in het algemeen en open oproepen in het bijzonder geen goed doet. Maar je kunt dat moeilijk op het conto van het instrumentarium zelf schrijven, aldus stadsbouwmeester en jurylid Christian Rapp. Het gaat meer over de manier waarop het is ingezet.
Politisering architectuurjury
Rapp: “In het geval van het MHKA heeft men geprobeerd een ‘standaard’ aanbesteding (duurzaamheid, teamsamenstelling) en allerlei andere in mijn ogen secundaire belangen te incorporeren in dit proces, dat in allereerste plaats op zoek zou moeten gaan naar de beste ontwerper en dus niet naar een bouwbaar plan.” Ook acht Rapp de jurysamenstelling onvoldoende doordacht gekozen en laakt hij de politisering die na de jurering plaats heeft gevonden.
Klassieke architectuurwedstrijd op basis van programma
De open oproep begint zo zijn glans te verliezen. Rapp merkt diplomatiek op dat een open oproep misschien een goed model is voor eenvoudige processen maar zeker niet voor dit soort complexe dossiers. Rapp: “ Dan loopt het mis, zoals in dit geval. Ik pleit voor een nieuwe aanbesteding met een klassieke architectuurwedstrijd op basis van een doordacht en goed bekend programma.”
Fragmentatie bouwpraktijk
Met de open oproep van de Vlaamse Bouwmeester is een opmerkelijke verbetering gekomen in de opdrachtverlening voor publieke gebouwen, oordeelde architectuurcriticus Marc Dubois nog in 2012. Met de M HKA zijn barsten gekomen in dit verhaal. Eerder al was dit het geval met het abrupte stopzetten van het VRT project in Brussel. Nu de bouwpraktijk in Belgie fragmenteert en ook hier winnende ontwerpen worden overgedragen aan andere, uitvoerende architecten, lijkt de Open oproep zijn langste tijd gehad te hebben.
Ander gidsland
Belgie lijkt daarmee een weg in te slaan die in Nederland al eerder werd bewandeld. Tekenend in dit verband is dat de ontwerpen voor M HKA achteraf niet publiek zijn gemaakt en een publieke discussie niet mogelijk is. In Nederland zullen we op zoek moeten gaan naar een ander gidsland voor voorbeeldig opdrachtgeverschap.
